شرح دهد ، اين كار به عهده عالم طبيعيات است . ليكن اگر دو جسم را در اين گرمى و سردى مقايسه كنيم يكى متخلخل و ديگرى متكاثف باشد و تحت تأثير عامل واحدى قرار گيرند ، متخلخل كه ناتوان‌تر است زودتر از غليظ تأثيرپذير است . مىتوان اين قياس را در مورد اجسامى كه آمادگى بيشترى در سرعت منجمد شدن يا مشتعل شدن دارند به كار برد . اگر آنچه زودتر يخ مىبندد در هيئت با آنچه ديرتر يخ مىبندد متساوى باشد ، بدان كه آن از ديگرى سردتر است و همينطور اگر زودتر مشتعل شد و گرم گشت آن را گرم‌تر مىشناسى همچنانكه سابقا شرح داديم . گاهى كه مىگوييم فلان جسم از آن ديگرى گرمتر يا سردتر است منظور اين است كه در مقايسه با تأثير گرماى غريزى بدن آدمى بدان حالت است . همچنين عبارت زودتر يخ بستن يا به اشتعال نزديكتر بودن هم بدين منظور است و مىتوان دلايل كافى بر اين نظريه را در علم طبيعى يافت و اگر دو جسم را كه يكى متخلخل و ديگرى غليظ و متراكم است در سردى و گرمى آزمايش كنى و متراكم زودتر مشتعل و ديرتر منجمد شود به يقين گوهرش گرمتر است . اما اگر متخلخل براى اشتعال ، بيشتر از متراكم آمادگى داشته باشد نمىتوان همان حكم قبلى را صادر كرد ، زيرا ممكن است تخلخل سبب اشتعال باشد و در قياس سردى و يخ بستن هم همين حالت را بايد در نظر داشت . متخلخل كه جسمى ناتوانتر از متراكم دارد ، از متراكم تأثيرپذيرتر است . حال شراب و روغن كدو را باهم مقايسه كنيم : شراب گرمتر از روغن كدو است ، اما زودتر يخ مىبندد ، روغن كدو مىبندد ولى يخ نمىزند ، دليل اين مسايل را بايد در علم طبيعى يافت . از دو جسم يكسان در قوام ذاتى ، اگر يكى بر اثر سرما زودتر از ديگرى منعقد شود سردتر است . اجسامى نيز وجود دارند كه بر اثر گرما منعقد مىشوند و هرآنچه بر اثر گرما منعقد شود بر اثر سرما تحليل مىرود و همچنين اشيايى هستند كه بر اثر سرما منعقد مىشوند و هرآنچه بر اثر سرما منعقد شود گرما آن را ذوب مىنمايد . جالينوس عقيده دارد كه گرما به وسيلهء خشكانيدن ، اشيا را منعقد مىكند و سرما به وسيلهء رطوبت بخشيدن آن را مايع مىسازد . اما رأى فيلسوف اول ( بقراط ) در اين‌باره با نظريهء جالينوس كمى تفاوت دارد و تفصيل آن بر عهده علمى ديگر است . از دو دارو كه يكى گرمتر ولى غليظتر باشد ممكن است در انعقادپذيرى با آنكه سردتر است يكسان باشد و اين به دليل غلظت آن است . يا اينكه دارويى گرمتر ولى رقيقتر است ، ممكن است اين رقّت سبب شود كه همانند داروى گرمتر از خودش ، اشتعال‌پذير باشد ، پس نشايد در همهء حالات منعقد شدن فورى دارو را دليل بر گرمى زياد يا سردى زياد آن دانست ، زيرا ممكن است ، اجزاى خاكى آن دارو بند آيد و با بند آمدن آن اجزا ، آب و هوا كه در آن زياد هستند در ميان بمانند و گاهى اتفاق مىافتد كه اجزاى هوايى داخل جسم دارو سرد مىشود و به آب تبديل مىگردد و در آن جسم تركيب شده نفوذ مىنمايد و آن را به حالت سردى درمىآورد . گاهى آب كه سرد مزاج است با گرم مزاجى آتشين مىآميزد و گرمى ، آن را مىجوشاند و آن را به حالت هوايى درمىآورد ( بخار ) و جرم بدون آب ناچار منعقد مىشود . « منى » را